1. Stärk samernas rättigheter och självstyre

Samernas rättigheter ska tryggas både i lagstiftningen och i det praktiska beslutsfattandet. SFP vill stärka förverkligandet av samernas grundläggande rättigheter och fullt ut respektera urfolkens rättigheter.

Finland ska främja ett fullständigt genomförande av FN:s deklaration om urfolkens rättigheter i den nationella lagstiftningen och i beslutsfattandet. Särskild uppmärksamhet ska fästas vid förverkligandet av samernas självbestämmanderätt som urfolk. Finland ska utarbeta ett nationellt plan för genomförandet av deklarationen.

Finland ska ratificera ILO:s konvention nr 169 i samarbete med samerna. Finland ska också aktivt främja beredningen av den nordiska samekonventionen tillsammans med samerna så att konventionen kan godkännas, undertecknas och ratificeras. Samtidigt ska samernas möjligheter att delta i och påverka beslut som berör dem stärkas.

2. Genomför rekommendationerna från samernas sannings- och försoningskommission

Arbetet i samernas sannings- och försoningskommission får inte stanna vid en rapport. Det behövs en tydlig plan, tidtabell, ansvarsfördelning och uppföljning för att genomföra rekommendationerna.

Staten ska tillsammans med samerna bedöma hur de åtgärder som kommissionen föreslår ska genomföras och hur framstegen ska rapporteras.

SFP anser att det är viktigt att gottgöra de historiska orättvisorna som samerna har utsatts för. Därför ska sannings- och försoningskommissionens åtgärdsförslag genomföras.

3. Fortsätt det långsiktiga arbetet med att utreda samernas mark- och vattenrättigheter

Frågorna om samernas mark- och vattenrättigheter är en väsentlig del av förverkligandet av urfolkens rättigheter. Utredningsarbetet ska fortsätta på ett rättsligt hållbart sätt och i nära samarbete med samerna.

SFP vill ta del av erfarenheterna från Finnmarkskommissionen i Norge och andra nordiska modeller. Tillsammans med samerna vill SFP bedöma vilken oberoende utredningsmekanism som skulle lämpa sig för att utreda samernas markrättigheter inom det finländska rättssystemet och med hänsyn till de lokala förhållandena.

4. Gör det möjligt att använda de samiska språken i praktiken inom olika tjänster

Rätten till det egna språket förverkligas först när det faktiskt går att få service på samiska. Samiska språklagen ska förnyas så att de språkliga rättigheterna förverkligas bättre i praktiken. Målet ska vara att få service direkt på de samiska språken, inte enbart genom tolkning.

Särskild uppmärksamhet behövs inom social- och hälsovården, småbarnspedagogiken, utbildningen och övriga myndighetstjänster. Det behövs permanenta resurser för att utveckla de samiska språken, terminologin och de digitala tjänsterna.

5. Trygga social- och hälsovårdstjänster på samiska som beaktar den samiska kulturen

Långa avstånd och ett litet befolkningsunderlag får inte hindra tillgången till högklassiga tjänster. Tillgången till social- och hälsovårdstjänster på samiska ska förbättras och samernas kulturella särdrag ska beaktas i servicen.

Den permanenta verksamheten för psykosocialt stöd till samer ska tryggas. Även verksamhetsförutsättningarna för aktörer som SámiSoster, som har en central betydelse för samernas välbefinnande, ska tryggas långsiktigt.

6. Trygga de samiska språkens ställning också i det digitala samhället

De samiska språken ska beaktas redan från början när ny teknik och digitala tjänster utvecklas. SFP vill trygga tillräckliga resurser för att utveckla digitala material, språkteknologi och tillämpningar av artificiell intelligens på samiska. Vid insamling, behandling och användning av uppgifter om samer ska samernas självbestämmanderätt och rätt att påverka hur uppgifter om dem används respekteras. Ny teknik ska utvecklas tillsammans med personer som talar samiska och samernas egna aktörer.

Målet är att de samiska språken i framtiden ska kunna användas på jämlika villkor också i digitala tjänster, kommunikation och ny teknik.

7. Trygga undervisningen på samiska för alla samiska barn oberoende av bostadsort

Majoriteten av de samiska barnen bor utanför samernas hembygdsområde, men rätten till undervisning på samiska förverkligas i dag inte på jämlika villkor. Möjligheten att lära sig och använda samiska från barndomen är avgörande för de samiska språkens framtid.

Finansieringen av distansundervisningen ska göras bestående och möjligheterna till närundervisning ska stärkas på orter med samisk befolkning, till exempel i Rovaniemi, Uleåborg och Helsingfors. Finansieringssystemet för undervisning på samiska ska utvecklas så att barnets rätt till sitt eget språk inte är beroende av bostadsorten.

8. Trygga tillgången till undervisning i de samiska språken

Möjligheterna att lära sig de samiska språken får inte vara beroende av bostadsorten. Varje samiskt barn och varje samisk ung person ska ha möjlighet att lära sig sitt eget samiska språk även om undervisning på samiska inte erbjuds på hemorten.

Utbudet av och tillgången till undervisning i de samiska språken ska stärkas på alla utbildningsnivåer och i hela landet. Undervisningen ska kunna ordnas både som närundervisning och distansundervisning, och den behöver långsiktig finansiering samt tillräckligt med lärare och läromedel. Också vuxnas möjligheter att studera samiska ska förbättras.

9. Trygga samisk utbildning på alla utbildningsnivåer

Finansieringen av småbarnspedagogik på samiska, språkbon, språkbad, grundläggande utbildning och yrkesutbildning ska vara långsiktig och förutsägbar. Utbildningen av samiskspråkiga lärare och yrkespersoner inom småbarnspedagogiken ska utökas och utbildningsvägarna utvecklas långsiktigt.

Verksamhetsförutsättningarna för Sameområdets utbildningscentral ska stärkas. Samtidigt ska det nordiska samarbetet inom yrkesutbildning, högskoleutbildning och undervisning i samiska utökas. Utbildningen ska också stödja samernas traditionella näringar och utvecklingen av dem. Tillräckliga resurser för läromedel på samiska ska tryggas.

10. Stärk samiska barns rätt till sitt eget språk och sin kultur i alla tjänster

Samiska barns språkliga och kulturella bakgrund ska beaktas inom social- och hälsovården och barnskyddet. Barnets kontakt med sitt eget språk, sin kultur och sin gemenskap ska bevaras också när barnet behöver tjänster utanför hemmet.

Personalens kunskap om samiska förhållanden ska stärkas inom servicesystemet och tjänster på samiska ska finnas tillgängliga i praktiken.

11. Öka den permanenta finansieringen av samisk kultur

Samerna har en grundlagsenlig rätt att bevara och utveckla sitt eget språk och sin kultur. Denna rätt förutsätter tillräckliga resurser.

Kulturanslaget som fördelas genom Sametinget ska höjas och verksamhetsförutsättningarna för samisk konst, kultur, medier och ungas kulturverksamhet ska stärkas.

Det är viktigt att trygga att den traditionella samiska kulturen förs vidare till kommande generationer och samtidigt skapa förutsättningar för en modern samisk kultur att utvecklas. Arbetet med att öka kunskapen om och synligheten för samefrågor genom samiskspråkiga producenter, regissörer och andra kulturaktörer ska stödjas med tillräckliga resurser.

12. Stärk journalistiken och medieinnehållet på samiska

Medier på det egna språket är centrala för de samiska språkens livskraft och samernas tillgång till information. Kontinuiteten i journalistiken och nyhetsutbudet på samiska ska tryggas.

Yle Sápmis verksamhetsförutsättningar att erbjuda nyheter, barnprogram och annat åldersanpassat innehåll på samiska ska tryggas.

Det behövs tillräckliga och långsiktiga resurser för journalistik och medieproduktion på samiska så att de samiska språken också kan användas och utvecklas i medierna.

13. Stärk framtiden för samisk renskötsel

Renskötseln är en central del av samisk kultur, identitet och näringsverksamhet. Lagstiftningen och förvaltningen ska bättre än i dag erkänna den samiska renskötselns särdrag. SFP stöder inrättandet av ett särskilt förvaltningsorgan för samisk renskötsel genom lagstiftning.

Investerings- och stödsystemen ska utvecklas så att de stöder aktiv renskötsel, näringens lönsamhet, generationsväxlingar och kontinuiteten i den samiska renskötselkulturen.

Renskötselns verksamhetsförutsättningar ska också stärkas genom samordning av markanvändningen, tryggande av den biologiska mångfalden och utveckling av lagstiftningen om ersättning för skador.

Stödsystemet ska vara mer förebyggande än i dag. Målet ska vara att förebygga skador och förluster av renar, inte enbart betala ersättning när renar redan har dött.

14. Trygga samernas fiskerättigheter

Fisket är en väsentlig del av samisk kultur, identitet och traditionell näringsverksamhet. Samernas fiskerättigheter ska förtydligas och stärkas särskilt i Tana älv, Neidenälven, Enare träsk och andra vatten inom samernas hembygdsområde.

Lagstiftningen och tillståndssystemen ska utvecklas så att samernas traditionella fiskeformer kan tryggas, erkännas och prioriteras på ett hållbart sätt. Vid beslutsfattandet ska lokal och traditionell kunskap beaktas vid sidan av forskningsrön, och försiktighetsprincipen ska tillämpas.

Sametingets och skolternas byastämmas möjligheter att påverka beslut om fiske ska stärkas.

15. Trygga den samiska fiskekulturen i Tana älv och möjliggör hållbar bekämpning av puckellax

Bekämpningen av puckellax ska genomföras på ett sätt som inte äventyrar älvens naturliga tillstånd, atlantlaxens vandring eller samernas rättigheter.

SFP vill att Finland i förhandlingarna med Norge främjar metoder för att bekämpa puckellax som inte bygger på dammar som anläggs tvärs över älvarna.

Vid beredningen och genomförandet av avtalen mellan Finland och Norge om fisket i Tana älv ska skyldigheten till samarbete och förhandling enligt sametingslagen följas fullt ut, och samernas grundläggande rättigheter som urfolk ska tryggas.

Samtidigt ska tillståndsprocessen för fiske av puckellax förtydligas så att fiske av puckellax och tillhörande fisketurism kan möjliggöras i Tana älv. Bekämpningsmetoderna ska på ett hållbart sätt trygga atlantlaxens fria vandring, älvens naturliga tillstånd, samernas kultur, fångstmetoder och traditioner samt det lokala näringslivet.

16. Trygga ett jämlikt förverkligande av samernas jakträttigheter

För många samer är jakt en del av den traditionella livsstilen, försörjningen och kulturen. Jakträttigheterna ska förverkligas på jämlika villkor i hela samernas hembygdsområde.

De nuvarande regionala missförhållandena ska rättas till och samernas möjligheter att utöva traditionell jakt ska tryggas på ett hållbart sätt. Tillståndssystemen och jaktturismen bör i första hand utgå från guidade turisttjänster och får inte tränga undan lokala och traditionella rättigheter.

Samernas möjligheter att röra sig i nationalparker och andra skyddsområden inom hembygdsområdet för att utöva traditionella näringar ska också tryggas med beaktande av naturskyddets mål.

17. Stärk samiskt hantverk som näring

Traditionellt samiskt hantverk är en viktig del av det samiska kulturarvet men också en näring och en form av företagsverksamhet. Vi vill att samiskt hantverk också ska kunna ligga till grund för lönsam företagsverksamhet och försörjning.

Samiska hantverksföretagare ska ges bättre möjligheter att investera, starta och utveckla företag. Det samiska kulturarvet och det traditionella kunnandet ska skyddas så att genuint samiskt hantverk inte förväxlas med produkter som använder samisk kultur kommersiellt utan någon koppling till det samiska samfundet.

18. Utveckla turismen på samernas villkor och med respekt för områdets bärkraft

Turismen är en av de viktigaste näringarna i norr, men tillväxten ska vara hållbar med tanke på naturen, lokalsamhällena och den samiska kulturen.

Samerna ska själva kunna delta i utvecklingen av turismen inom sitt hembygdsområde. SFP vill stödja utvecklingen av certifiering för ansvarsfull samisk turism och förebygga de negativa följderna av okontrollerad massturism. Samernas egna turistföretag och ansvarsfull samisk turism ska stödjas.

19. Inrätta en näringsfond för samerna

SFP vill också säkerställa utvecklingen av samiska näringar med utgångspunkt i samernas grundlagsenliga rättigheter. Med hjälp av fonden kan utvecklingen och kontinuiteten i samernas traditionella näringar stödjas. SFP stöder inrättandet av en samisk näringsfond i anslutning till Sametinget, om Sametinget så önskar.

20. Beakta samernas rättigheter vid all markanvändning

Vid planläggning, användning av naturresurser och stora projekt ska konsekvenserna för samernas rättigheter, kultur och traditionella näringar bedömas. Lagstiftningen om markanvändning och planläggning ska utvecklas så att den tryggar den samiska kulturens fortlevnad och förebygger att förutsättningarna för kulturen och de traditionella näringarna försämras.

Vid beslut om markanvändning och planläggning ska skyldigheten till samarbete och förhandling enligt sametingslagen följas, och projektens samlade konsekvenser för den samiska kulturen och de traditionella näringarna ska bedömas.

Inom samernas hembygdsområde ska särskild försiktighet iakttas när det gäller gruvdrift och annan verksamhet som kraftigt förändrar miljön. Gruvdrift får inte äventyra förutsättningarna för den samiska kulturen och de traditionella näringarna.

Även maskinell guldgrävning ska förbjudas inom samernas hembygdsområde. Traditionell småskalig guldvaskning kan särskiljas från verksamhet som förändrar miljön i betydande utsträckning.

21. Lös bostadsbristen i norr

Livskraften i samernas hembygdsområde förutsätter att människor kan bo, arbeta och bilda familj där. De samiska samfundens framtid förutsätter att unga och familjer har möjlighet att stanna kvar på sin hemort. Exempelvis i Enare och Kilpisjärvi gör bostadsbristen det redan svårt för arbetstagare, unga och lokalbefolkningen att stanna kvar i området.

Vid planläggningen ska tillräckligt med utrymme för permanent boende tryggas. Samtidigt ska konsekvenserna av korttidsuthyrning för det lokala bostadsutbudet bedömas.

22. Håll infrastrukturen i norr i skick

De långa avstånden gör fungerande trafikförbindelser särskilt viktiga inom samernas hembygdsområde. Underhåll och grundförbättringar av vägar är centrala, eftersom fungerande väg- och telekommunikationsförbindelser också är viktiga för samiskt samarbete över gränserna, kulturen och de traditionella näringarna.

De digitala förbindelserna ska också fungera i hela området. Goda förbindelser är nödvändiga för service, näringsverksamhet, utbildning och säkerhet.

23. Utarbeta ett program för samernas anpassning till klimatförändringen

Klimatförändringen sker snabbt i det arktiska området och påverkar direkt renskötseln, fisket, naturen och den samiska kulturen.

Finland behöver tillsammans med samerna utarbeta ett program för anpassning till klimatförändringen och tillräckligt finansierat för det. Programmet ska också ta till vara samisk traditionell kunskap och särskilt stödja de traditionella näringarnas anpassning till förändrade förhållanden.

Som en brådskande åtgärd ska en krisfond för renskötseln inrättas för att hantera exceptionella förhållanden och stödja renskötselns kontinuitet.

24. Inrätta en enhet för samefrågor vid statsrådet

Samefrågorna berör flera ministeriers ansvarsområden. Den nuvarande splittrade samordningen behöver förbättras.

SFP vill inrätta en permanent enhet för samefrågor vid statsrådet som samordnar samepolitiken över ministeriernas gränser och följer upp genomförandet av de överenskomna åtgärderna.

25. Öka kännedomen om samerna och den samiska kulturen

Kunskapen om samerna, de samiska språken, historien, kulturen och urfolkens rättigheter ska ökas i hela samhället. Bättre kunskap bidrar till att förebygga fördomar, diskriminering och rasism och stärker samernas jämlika ställning i Finland.

Undervisningen om samer ska stärkas i skolor och läroanstalter, och kunskapen om samer ska särskilt ökas inom utbildningen av yrkespersoner i den offentliga sektorn. Arbetet ska göras i nära samarbete med samerna.

26. Samernas rättigheter som urfolk inom den internationella politiken

Samernas rättigheter som urfolk är viktiga också internationellt. SFP vill att Finland aktivt främjar samernas och andra urfolks rättigheter inom EU, FN och det nordiska samarbetet.

Finland ska inom EU-politiken främja stärkandet av urfolkens rättigheter och stödja inrättandet av en representation för Sametinget i Bryssel.

Finland ska se till att de rättigheter för urfolk som redan uppnåtts inom FN inte försvagas. Samtidigt ska Finland tillsammans med andra medlemsländer bygga upp ett bredare stöd för att vidareutveckla rättigheterna. Urfolkens möjligheter att delta i FN:s beslutsfattande ska tryggas.

Samefrågorna ska främjas genom samarbete över statsgränserna. SFP vill stärka resurserna för samernas gränsöverskridande samarbete och undanröja praktiska hinder som försvårar samernas liv och samarbete mellan olika länder.

Åtgärdsprogrammet på Nordsamiska.

RÁB sámepolitihkalaš doaibmabidjoprográmma

Sámit leat Eurohpa uniovnna guovllu áidna dovddastuvvon eamiálbmot. Sámit leat eamiálbmot, man vuoigatvuohta bajásdoallat ja ovddidit iežaset giela ja kultuvrra lea Suoma vuođđolága bokte dorvvastuvvon. Suomas lea erenoamáš ovddasvástádus dorvvastit sámiid vuoigatvuođa bajásdoallat ja ovddidit iežaset giela, kultuvrra ja árbevirolaš ealáhusaid. RÁB háliida nannet sámiid vuođđovuoigatvuođaid ollašuvvama geavatlaččat ja dorvvastit ealli sámekultuvrra boahtteáiggi.

Sámepolitihka galgá vuođđuduvvat olmmošvuoigatvuođaide, riektestáhtii, eamiálbmogiid vuoigatvuođaid gudnejahttimii ja albma ságastallamii sámiiguin. Seammás galgá atnit fuola das, ahte sámiid ruovttuguovlu ja olles Davvi-Suopma seilot eallinfámolaš báikin, gos sáhttá ássat, bargat ja eallit árbevirolaš ealáhusain.

1. Nannet sámiid vuoigatvuođaid ja iešmearrideapmi

Sámiid vuoigatvuođaid galgá dorvvastit sihke láhkaásaheamis ja geavatlaš mearrádusdahkamis. RÁB háliida nannet sámiid vuođđovuoigatvuođaid ollašuvvama ja gudnejahttit dievaslaččat vuoigatvuođaid, mat eamiálbmogiidda gullet.

Suopma galgá ovddidit ON:id eamiálbmogiid julggaštusa dievaslaš ollašuhttima našuvnnalaš láhkaásaheamis ja mearrádusdahkamis. Erenoamážit fuomášumi galgá giddet sámiid iešmearridanvuoigatvuođa ollašuvvamii eamiálbmogin. Suopma galgá gárvvistit našuvnnalaš doaibmabidjoprográmma, mii lea geaidnokárta julggaštusa mihttomeriid ollašuhttimii.

Suopma galgá ratifiseret ILO oppalašsoahpamuša nr 169 ovttasbarggus sámiiguin. Suopma galgá maiddái aktiivvalaččat ovddidit davviriikkaid sámesoahpamuša válmmaštallama ovttas sámiiguin nu, ahte soahpamuša sáhttá dohkkehit, vuolláičállit ja ratifiseret. Seammás galgá nannet sámiid vejolašvuođaid oassálastit ja váikkuhit mearrádusdahkamii, mii guoská sin.

2. Sámiid duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna ávžžuhusaid dahkan duohtan

Sámiid duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna bargu ii oaččo báhcit raportan. Dan ávžžuhusaid čađaheapmái dárbbašuvvo čielga plána, áigetávval, ovddasvástádusat ja čuovvun.

Stáhta galgá ovttas sámiiguin árvvoštallat, mo kommišuvnna ávžžuhan doaibmabijut ollašuhttojit ja mo daid ovdáneamis raporterejuvvo.

RÁB oaivvilda, ahte lea dehálaš divvut sámiid vásihan historjjálaš boasttuvuođaid ja danin duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna doaibmabidjoevttohusaid galgá ollašuhttit.

3. Čielggadit mearrediđolaččat sámiid eana- ja čáhcerivttiid

Sámiid eana- ja čáhcerivttiide guoskevaš gažaldagat leat mihtilmas oassi eamiálbmotvuoigatvuođaid ollašuvvamis. Daid čielggadeami galgá joatkit vuoigatvuođalaččat suvdilit ja čavga ovttasbarggus sámiiguin.

RÁB háliida čielggadit Norgga Finnmárkku kommišuvnna ja eará davviriikalaš málliid vásáhusaid ja árvvoštallat ovttasbarggus sámiiguin, makkár sorjjasmeahttun čielggadanvuohki heivešii Suoma riektevuogádahkii ja báikkálaš diliide čielggadit sámiid eanarivttiid.

4. Dahkat sámegielaid albma láhkai ávkkálažžan bálvalusain

Vuoigatvuohta iežas gillii ollašuvvá easkka go bálvalusa oažžu albma láhkai sámegillii. Sámi giellalága galgá ođasmahttit nu, ahte gielalaš vuoigatvuođat ollašuvvet geavatlaččat buorebut. Mihttomearrin galgá leat, ahte bálvalusa oažžu njuolga golmma sámegillii, iige dušše dulkoma bokte.

Erenoamáš fuomášumi lea dárbu giddet sosiála- ja dearvvasvuođabálvalusaide, árabajásgeassin- ja skuvlenbálvalusaide ja eará eiseváldebálvalusaide. Sámegielaid ovddideapmái, terminologiijai ja digitála bálvalusaide dárbbašit bissovaš resurssaid.

5. Dorvvastit sámegielat ja kultuvrralaččat dorvvolaš sosiála- ja dearvvasvuođabálvalusaid

Guhkes mátkkit ja dat, go olbmot leat nu unnán, eai oaččo eastit buori bálvalusaid oažžuma. Sámegielat sosiála- ja dearvvasvuođabálvalusaid oažžuma galgá buoridit ja bálvalusain galgá váldit vuhtii sámiid kultuvrralaš erenoamášiešvuođaid.

Sámiid psykososiála doarjaga bissovaš doaimma galgá dorvvastit. Maiddái SámiSostera sullasaš, sámiid buresveadjima dáfus dehálaš doaibmiid, doaibmaeavttuin galgá atnit fuola mearrediđolaččat.

6. Sihkkarastit sámegielaid sajádaga maiddái digitála servodagas

Sámegielaid galgá álggu rájes váldit mielde ođđa teknologiija ja digitála bálvalusaid ovddideapmái. RÁB háliida dorvvastit doarvái buorre resurssaid sámegielat digitála materiálaid, giellateknologiija ja goanstajierbmeáppaid ovddideapmái. Sámiide guoski dieđu čoaggimis, hálddašeamis ja ávkkástallamis galgá gudnejahttit sámiid iešmearridanvuoigatvuođa ja vuoigatvuođa váikkuhit sidjiide guoskevaš dieđu geavaheapmái. Ođđa teknologiija galgá ovddidit ovttas sámegiela hálliiguin ja sámiid iežas doaibmiiguin.

Mihttomearrin leat dat, ahte sámegielaid sáhttá boahtteáiggis geavahit ovttaveardásaččat maiddái digitála bálvalusain, gulahallamis ja ođđa teknologiijas.

7. Sihkkarastit sámegielat oahpahusa juohke sámemánnái ássanbáikkis fuolatkeahttá

Stuorimus oassi sámemánáin ásset sámiid ruovttuguovllu olggobealde, muhto vuoigatvuohta sámegielat oahpahussii ii dán muttus ollašuva ovttaveardásaččat. Vejolašvuohta oahppat ja geavahit sámegiela mánnávuođa rájes lea mearkkašahtti sámegielaid boahttevuhtii.

Gáiddusoahpahusa ruhtadeami galgá dahkat bissovažžan ja lagašoahpahusa vejolašvuođaid galgá nannet doppe gos sámit leat olu, ovdamearkka dihte Roavvenjárggas, Oulus ja Helssegis. Sámegielat oahpahusa ruhtadanvuogádaga galgá ovddidit nu, ahte máná vuoigatvuohta iežas gillii ii leat sorjavaš ássanbáikkis.

8. Dorvvastit sámegielaid oahpahusa oažžuma

Sámegielaid oahppama vejolašvuođat eai oaččo leat sorjavaččat ássanbáikkis. Juohke sámemánás ja -nuoras galgá leat vejolašvuohta oahppat iežas sámegiela, vaikke sámegielat oahpahus ii livččii oažžumis su ássanbáikegottis.

Sámegielat oahpahusa fálaldaga ja olahahttivuođa galgá nannet buot skuvlendásiin ja miehtá riikka. Oahpahusa galgá sáhttit lágidit lagaš- ja gáiddusoahpahussan, ja dasa dárbbašuvvo mearrediđolaš ruhtadeapmi ja doarvái oahpaheaddjit ja oahppomateriálat. Maiddái rávesolbmuid vejolašvuođa gazzat sámegiela oahpuid galgá buoridit.

9. Dorvvastit sápmelaš skuvlejumi buot skuvlendásiin

Sámegielat árabajásgeassima, giellabesiid, giellalávgumiid, vuođđooahpahusa ja ámmátlaš oahpahusa ruhtadeapmi galgá leat mearrediđolaš ja dan galgá sáhttit einnostit ovddalgihtii. Sámegielat oahpaheaddjiid ja árabajásgeassima ámmátolbmuid skuvlejumi galgá lasihit ja ovddidit skuvlenbálgáid mearrediđolaččat.

Sámi oahpahusguovddáža doaibmaeavttuid galgá nannet. Seammás galgá lasihit davviriikalaš ovttasbarggu ámmátlaš skuvlejumis, allaskuvlejumis ja sámegielaid oahpahusas. Skuvlejupmi galgá doarjut maiddái sámiid árbevirolaš ealáhusaid ja daid ođasmuvvama. Dorvvastit doarvái buorre resurssaid sámegielat oahppomateriálaide.

10. Nannet sámemánáid vuoigatvuođa iežas gillii ja kultuvrii buot bálvalusain

Sámemánáid gielalaš ja kultuvrralaš duogáža galgá váldit vuhtii sosiála-, dearvvasvuođa- ja mánáidsuodjalusbálvalusain. Máná oktavuohta iežas gillii, kultuvrii ja servodahkii galgá seailut maiddái dalle, go mánná dárbbaša bálvalusaid ruovttu olggobealde.

Bálvalanvuogádaga bargiid sámemáhtu galgá nannet ja sámegielat bálvalusat galget leat albma láhkai oažžumis.

11. Lasihit sámekultuvrra bissovaš ruhtadeami

Sámiin lea vuođđolágalaš vuoigatvuohta bajásdoallat ja ovddidit iežaset giela ja kultuvrra. Dát vuoigatvuohta gáibida doarvái buriid resurssaid.

Kulturmearreruhta, mii juhkkojuvvo Sámedikki bokte, galgá lasihuvvot ja sámi dáidaga, kultuvrra, media ja nuoraid kulturdoaimma doaibmaeavttuid galgá nannet.

Lea dehálaš dorvvastit árbevirolaš sámekultuvrra sirdašuvvama boahttevaš buolvvaide ja seammás ráhkadit vejolašvuođaid dálá áiggi sámekultuvrra ovdáneapmái. Sámeáššiide guoski dieđu ja oidnoma lasiheami galgá doarjut doarvái buorre resurssain sámegielat buvttadeaddjiid, bagadalliid ja eará kulturdoaibmiid bokte.

12. Nannet sámegielat journalismma ja mediasisdoaluid

Iežasgielat media lea sámegielaid eallinfámu ja sámiid dieđu oažžuma dáfus dehálaš. Sámegielat journalisttalaš sisdoalu ja ođasfálaldaga bistevašvuođa galgá dorvvastit.

Yle Sámi doaibmaeavttuid galgá dorvvastit sámegielat ođđasiid, mánáidprográmmaid ja eará ahkedássái heivvolaš sisdoalu fállamis.

Sámegielat journalismii ja mediasisdoaluid buvttadeapmái dárbbašuvvojit doarvái buorit ja mearrediđolaš resurssat, vai sámegielaid sáhttá geavahit ja ovddidit maiddái medias.

13. Nannet sámi boazodoalu boahttevuođa

Boazodoallu lea guovddáš oassi sámi kultuvrras, identitehtas ja ealáhusain. Láhkaásaheapmi ja hálddahus galget dovddastit sámi boazodoalu erenoamášiešvuođaid buorebut go otná beaivve. RÁB doarju sámi boazodoalu iežas hálddašanorgána, mii vuođđuduvvo láhkaásaheami bokte.

Investeren- ja doarjjavuogádagaid galgá ovddidit nu, ahte dat dorjot aktiivvalaš boazodoalu, ealáhusa gánnáhanmuttu, buolvadatmolsumiid ja sámi boazodoallokultuvrra bistevašvuođa.

Boazodoalu doaibmaeavttuid galgá nannet maiddái oktiiheivehemiin eanageavaheami, dorvvastemiin luonddu máŋggahámatvuođa ja ovddidemiin vahágiid buhtadeami guoskevaš láhkaásaheami.

Doarjjavuogádat galgá einnostit ovddalgihtii buorebut go otná beaivve. Mihttomearrin galgá leat vahágiid ja ealliid manaheami eastadeapmi ovddalgihtii, ii dušše buhtadusaid máksin dan maŋŋá, go bohccot leat jo jápmán.

14. Dorvvastit sámiid guolástanvuoigatvuođaid

Guolástus lea dehálaš oassi sámi kultuvrras, identitehtas ja árbevirolaš ealáhusas. Sámiid guolástanvuoigatvuođaid galgá čielggasmahttit ja nannet erenoamážit Deanus, Njávdámis, Anárjávrris ja eará sámiid ruovttuguovllu čáziin.

Láhkaásaheami ja lohpevuogádagaid galgá ovddidit nu, ahte sámiid árbevirolaš guolástanvugiid lea vejolaš dorvvastit, dovddastit ja vuoruhit suvdilit. Mearrádusdahkamis galgá váldit vuhtii báikkálaš ja árbevirolaš máhtu dutkandieđuin raddálagaid ja heivehit várrugasvuođaprinsihpa.

Sámedikki ja nuortalaččaid siidacoahkkima váikkuhanvejolašvuođaid galgá nannet mearrádusdahkamis mii guoská guolásteapmái.

15. Dorvvastit Deanu sámi guolástankultuvrra ja dahkat vejolažžan ruoššaluosa suvdilis duostuma

Ruoššaluosa duostuma galgá ollašuhttit vugiin, mii ii áitte joga luonddudili, Atlántta luosa goargŋuma dahje sámiid vuoigatvuođaid.

RÁB háliida, ahte Suopma ovddida ráđđádallamiiguin ovttas Norggain ruoššaluosa duostunvugiid, maid vuođđun eai leat rastábuođut.

Deanu guolásteapmái guoski soahpamušaid válmmaštallamis ja ollašuhttimis galgá čuovvut dievaslaččat sámedikki oaivvildan ovttasdoaibman- ja ráđđádallangeatnegasvuođa ja dorvvastit sámiid vuođđorivttiid eamiálbmogin.

Seammás ruoššaluosa guolásteami lohpeproseassa galgá čielggasmahttit nu, ahte ruoššaluosa guolásteapmi ja dasa guoskevaš guolleturismma sáhttá dahkat vejolažžan Deanus. Duostunvuogit galget suvdilit dorvvastit Atlántta luosa friija goargŋuma johkii, joga luonddudili ja bivdinvugiid ja maiddái báikkálaš ealáhusdoaimma.

16. Dorvvastit sámiid bivdovuoigatvuođaid ollašuvvama

Meahccebivdu lea máŋgga sápmelažžii oassi árbevirolaš eallinvuogis, áigáiboađus ja kultuvrras. Bivdovuoigatvuođat galget ollašuvvat ovttaveardásaččat miehtá sámiid ruovttuguovllu.

Dálá guvllolaš eahpedássášvuođat fertejit njulgejuvvot, ja sámiid vejolašvuođa hárjehit árbevirolaš bivddu galgá dorvvastit suvdilit. Lohpevuogádagaide ja turismii vuođđuduvvan bivdu galggašii ollašuvvat vuosttažettiin ofelaston turismabálvalusa bokte, iige dat oaččo duvdilit eret báikkálaš ja árbevirolaš vuoigatvuođaid.

Maiddái sámiid vejolašvuođa johtit ruovttuguovllu álbmotmehciin ja eará suodjaluvvon guovlluin árbevirolaš ealáhusaid hárjeheami dihte galgá dorvvastit, váldimin vuhtii luonddusuodjaleami mihttomeriid.

17. Dahkat sámi duojis nannosut ealáhusa

Árbevirolaš sámi duodji lea dehálaš oassi sámekulturárbbis, muhto dat lea maiddái ealáhus ja fitnodatdoaibma. Mii háliidit, ahte sámi duodji sáhttá leat maiddái gánnáhahtti fitnodatdoaibma, ja ahte das oažžu áigáiboađu.

Sámi duodjefitnodatdolliid vejolašvuođaid investeremiidda, fitnodatdoaimma álggaheapmái ja šaddadeapmái galgá buoridit. Sámekulturárbbi ja árbevirolaš máhtu galgá suodjalit nu, ahte albma sámi duodji ii seaguhuvvo buktagiidda, mat ávkkástallet sámekultuvrra gávppálaččat, vaikke dain ii leat oktavuohta sámeservodahkii.

18. Ovddidit turismma sámiid eavttuid mielde ja gudnejahttimiin guovllu guoddinnávcca

Turisma lea okta dehálamos ealáhusain davvin, muhto dan lassáneapmi galgá leat suvdilis sihke luonddu, báikkálašservodagaid ja sámekultuvrra geahččanguovlluin.

Sámit galget sáhttit oassálastit ieža turismma ovddideapmái iežaset ruovttuguovllus. RÁB háliida doarjut vásttolaš sámeturismma sertifiserema ovddideami ja eastadit hehttehusaid, mat bohtet hálddaškeahtes mássaturismmas. Sámiid iežas turismafitnodagaid ja vásttolaš sámeturismma galgá doarjut.

19. Vuođđudit sámiid ealáhusfoandda

RÁB háliida maiddái sihkkarastit sámeealáhusaid ovdáneami, man vuođđun leat sámiid vuođđolágalaš vuoigatvuođat. Foanddain sáhttit doarjut sámiid árbevirolaš ealáhusaid ovddideami ja bistevašvuođa. RÁB doarju sámiid árbevirolaš ealáhusfoandda vuođđudeami Sámedikki oktavuhtii, juos Sámediggi dan sávvá.

20. Váldit vuhtii sámiid vuoigatvuođaid buot eanageavaheamis

Lávvaplánemis, luondduriggodagaid geavaheamis ja stuorra prošeavttain galgá árvvoštallat váikkuhusaid sámiid vuoigatvuođaide, kultuvrii ja árbevirolaš ealáhusaide. Eanageavaheapmái ja lávvaplánemii guoski láhkaásaheami galgá ovddidit nu, ahte dat dorvvasta sámekultuvrra seailuma ja eastada kultuvrra ja árbevirolaš ealáhusaid eavttuid fuotnuma.

Eanageavaheapmái ja lávvarplánemii guoski mearrádusdahkamis galgá čuovvut sámediggelága ovttasbargan- ja ráđđádallangeatnegasvuođa ja árvvoštallat prošeavttaid oktasašváikkuhusaid sámiid kultuvrii ja árbevirolaš ealáhusaide.

Sámiid ruovttuguovllus galgá leat erenoamáš várrugas ruvkedoaimma ja eará doaimma dáfus, mii nuppástuhttá birrasa ollu. Ruvkedoaibma ii oaččo áitit sámiid kultuvrra ja árbevirolaš ealáhusaid eavttuid.

Maiddái mášengolleroggama galgá gieldit sámiid ruovttuguovllus. Árbevirolaš smávvaluonddut golledoidima sáhttá sirret doaimmas, mii nuppástuhttá birrasa garrasit.

21. Čoavdit visteváni davvin

Sámiid ruovttuguovllu eallinfápmu gáibida dan, ahte guovllus sáhttá ássat, bargat ja álggahit bearraša. Sámeservodaga boahttevuohta eaktuda, ahte nuorain ja bearrašiin lea vejolaš báhcit ássat iežas ruovttuguvlui. Ovdamearkka dihte Anáris ja Gilbbesjávrris vistevátni vádduda jo bargiid, nuoraid ja báikkálaččaid vejolašvuođaid báhcit guvlui.

Lávvaplánemis galgá sihkkarastit doarvái olu saji visttiide, mat leat fásta ássamii. Seammás galgá árvvoštallat mo oanehisáigásaš láigoheapmi váikkuha visttiid oažžumii.

22. Bisuhit infrastruktuvrra ortnegis davvin

Guhkes gaskkaid dihte doaibmi johtolatoktavuođat leat erenoamáš dehálaččat sámiid ruovttuguovllus. Geainnuid bajásdoallan ja vuođđodivvumat leat guovddážis, daningo doaibmi geaidno- ja diehtojohtolatoktavuođat leat dehálaččat maiddái sámiid ovttasbargui, kultuvrii ja árbevirolaš ealáhusaide, mat rasttildit rájáid.

Maiddái digitála oktavuođat galget doaibmat olles guovllus. Buorre oktavuođat leat vealtameahttumat bálvalusaide, ealáhusaide, skuvlejupmái ja boahttevuhtii.

23. Gárvvistit sámiid vuogáiduvvanprográmma dálkkádatnuppástussii

Dálkkádatnuppástus ovdána árktalaš guovllus jođánit ja váikkuha njuolga boazodollui, guolásteapmái, lundui ja sámekultuvrii.

Supmii dárbbašuvvo sámiiguin gárvvistuvvon ja doarvái bures ruhtaduvvon vuogáiduvvanprográmma dálkkádatnuppástussii. Prográmmas galgá atnit ávkin maiddái sámiid árbedieđu ja doarjut erenoamážit árbevirolaš ealáhusaid vuogáiduvvama nuppástuvvi diliide.

Hohpolaš doaibmabidjun galgá vuođđudit boazodollui heahtefoandda, mii vástida rievdan diliide ja doarju boazodoalu joatkevašvuođa.

24. Vuođđudit stáhtaráđđái sámeáššiid ovttadaga

Sámeáššit gusket máŋggaid ministeriijaid ovddasvástádussurggiide. Dálá háddjejuvvon koordinerema galgá nannet.

RÁB háliida vuođđudit stáhtaráđđái bissovaš sámeáššiid ovttadaga, mii koordinere sámepolitihka rastá ministeriijaid rájáid ja čuovvu sohppojuvvon doaibmabijuid ollašuhttima.

25. Lasihit diđolašvuođa sámiin ja sámekultuvrras

Dieđu sámiin, sámegielain, historjjás, kultuvrras ja eamiálbmotvuoigatvuođain galgá lasihit olles servodagas. Buoret diehtu veahkeha eastadit ovdagáttuid, vealaheami ja rasismma ja maiddái nanne sámiid ovttaveardásaš sajádaga Suomas.

Sámiide guoski oahpahusa galgá nannet skuvllain ja oahppolágádusain, ja dieđu sámiin galgá lasihit erenoamážit almmolaš sektora ámmátolbmuid skuvlejumis. Galgá bargat lávga ovttas sámiiguin.

26. Sámiid eamiálbmotvuoigatvuođat oassin riikkaidgaskasaš politihka

Sámiid vuoigatvuođat eamiálbmogin leat dehálaččat maiddái riikkaidgaskasaččat. RÁB háliida, ahte Suopma ovddida sámiid ja eará eamiálbmogiid vuoigatvuođaid aktiivvalaččat EU:s, ON:in ja davviriikalaš ovttasbarggus.

Suopma galgá ovddidit EU-politihkas eamiálbmogiid vuoigatvuođaid nannema ja doarjut Sámedikki ovddastusa vuođđudeami Brusselii.

Suopma galgá fuolahit das, ahte dan eamiálbmogiid vuoigatvuođaid dási, mii lea jo olahuvvon ON:in, ii heajuduvvo. Suopma galgá seammás ovttas eará lahttoriikkaiguin ráhkadit viidásut doarjaga dasa, ahte vuoigatvuođat ovddiduvvojit ain. Eamiálbmogiid oassálastivejolašvuođaid ON:id mearrádusdahkamii galgá dorvvastit.

Sámeáššiid galgá ovddidit ovttasbarggus stáhtarájáid rastá. RÁB háliida nannet resurssaid sámiid rájáid rasttildeaddji ovttasbargui ja burgit dakkár geavatlaš eastagiid, mat váttásmahttet sámiid eallima ja ovttasbarggu sierra riikkaid gaskkas.

Åtgärdsproram på Enaresamiska.

RKP sämipoolitlâš toimâohjelm

Sämmiliih láá Euroop union vijđoduvâst áinoo tubdâstum algâaalmug. Sämmiliih láá algâaalmug, mon vuoigâdvuotâ paijeentoollâđ já ovdediđ jieijâs kielâ já kulttuur lii torvejum Suomâ vuáđulaavâst. Suomâst lii eromâš kenigâsvuotâ turviđ sämmilij vuoigâdvuođâ paijeentoollâđ já ovdediđ jieijâs kielâ, kulttuur já ärbivuáválijd iäláttâsâid. RKP halijd nanodiđ sämmilij vuáđuvuoigâdvuođâi olášume keevâtlávt já turviđ elišis sämikulttuur puátteevuođâ.

Sämipolitik kalga vuáđuduđ olmoošvuoigâdvuođáid, riehtistaatân, algâaalmugij vuoigâdvuođâi kunnijâtmân sehe tuođâlii vuárusavâstâlmân sämmilijguin. Siämmást kalga anneeđ huolâ tast, et sämmilij päikkikuávlu já ubâ Tave-Suomâ siäiluh eellimvuáimálâžžân saijeen aassâđ, porgâđ já hárjuttiđ ärbivuáválijd iäláttâsâid.

1. Nanodep sämmilij vuoigâdvuođâid já jiešhaldâšem

Sämmilij vuoigâdvuođâid kalga turviđ sehe lahâaasâtmist já keevâtlii miärádâstohâmist. RKP haalijd nanodiđ sämmilij vuáđuvuoigâdvuođâi olášume já kunnijâttiđ olesmiärálávt algâaalmugáid kullee vuoigâdvuođâid.

Suomâ kalga ovdediđ OA algâaalmugij vuoigâdvuođâi julgáštus olesmiärálii tooimânpieijâm aalmuglii lahâaasâtmist já miärádâstohâmist. Eromâš huámášume kalga kiddiđ sämmilij jiešmeridemvuoigâdvuođâ olášumán algâaalmugin. Suomâ kalga rähtiđ aalmuglii toimâohjelm, mii tuáimá maađijkárttán julgáštus uulmij olášuttem várás.

Suomâ kalga ratifisistiđ ILO almossopâmuš nr 169 oovtâstpargoost sämmilijguin. Suomâ kalga meid aktivlávt ovdediđ tave-eennâmlii sämisopâmuš valmâštâllâm oovtâst sämmilijguin nuuvt, et sopâmuš puáhtá tuhhiittiđ, vuáláčäälliđ já ratifisistiđ. Siämmást kalga nanodiđ sämmilij máhđulâšvuođâid uásálistiđ já vaiguttiđ sijjân kyeskee miärádâsâi tohâmân.

2. Tuálvup sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio avžuuttâsâid keevâtlii tooimân

Sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio pargo ij uážu pääcciđ raportin. Ton avžuuttâsâi tooimânpiejâmân tarbâšuvvoo čielgâ vuávám, äigitavlu, ovdâsvástádâsah já čuávvum.

Staatâ kalga oovtâst sämmilijguin árvuštâllâđ, et maht komissio iävtuttem tooimah olášuttojeh já maht toi ovdánmist kalga raportistiđ.

RKP uáiná tehálâžžân sämmilij vyettim historjálij verivuođâi tivvoom já tondiet tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio toimâiävtuttâsâid kalga pieijâđ tooimân.

3. Čielgip sämmilij eennâm- já čäcivuoigâdvuođâid meritiäđulávt

Sämmilij eennâm- já čäcivuoigâdvuođáid lohtâseijee koččâmušah láá kuávdáš uási algâaalmugvuoigâdvuođâi olášuumeest. Toi čielgim kalga juátkiđ riävtálávt kilelis vuovvijn já noonâ oovtâstpargoost sämmilijguin.

RKP haalijd čielgiđ Taažâ Finnmark komissio já eres tave-eennâmlij maalij vuáttámušâid sehe árvuštâllâđ oovtâstpargoost sämmilijguin, et maggaar sorjomettumis čielgimmekanism heiviiččij Suomâ riehtivuáhádâhân já páihálijd tiilijd čielgiđ sämmilij eennâmvuoigâdvuođâid.

4. Hammip sämikielâid tuođâi kevtittetten palvâlusâin

Vuoigâdvuotâ jieijâs kielân olášuvá eskin talle, ko palvâlus tuođâi finnee sämikielân. Säämi kielâlaavâ kalga uđâdiđ nuuvt, et kielâliih vuoigâdvuođah olášuveh pyerebeht keevâtlávt. Ulmen kalga leđe palvâlus njuolgist sämikieláid, ij tuše tulkkum peht.

Eromâš huámášume tarbâšuvvoo sosial- já tiervâsvuotâpalvâlussáid, arâšoddâdem- já škovlimpalvâlussáid sehe eres virgeomâhâšpalvâlussáid. Sämikielâi oovdedmân, terminologian já digitallijd palvâlussáid tarbâšuvvojeh pisovááh resurseh.

5. Turvip sämikielâlijd já kulttuurlávt torvolijd sosial- já tiervâsvuotâpalvâlusâid

Kuhes kooskah já uccâ aalmugvuáđu iä uážu estiđ šievtásásij palvâlusâi finnim. Sämikielâlij sosial- já tiervâsvuotâpalvâlusâi finnimvuođâ kalga nanodiđ já sämmilij kulttuurlijd eromâšjiešvuođâid kalga väldiđ palvâlusâin huámášumán.

Sämmilij psykososiallii torjuu pisovâš toimâm kalga turviđ. Meid SámiSoster nálásij sämmilij pyereestvajemân kuávdái tuáimei toimâmmáhđulâšvuođâin kalga anneeđ huolâ meritiäđulávt.

6. Visásmittep sämikielâi sajaduv meid digitallii ohtsâškoddeest

Sämikielâid kalga väldiđ fáárun uđđâ teknologia já digitallij palvâlusâi oovdedmân aalgâ rääjist. RKP haalijd turviđ tuárvi resursijd sämikielâi digitallij amnâstuvâi kielâteknologia já tahojiermiheiviittâsâi ovdedem várás. Sämmilijd kyeskee tiäđu nurâmist, haaldâšmist já ávhástâlmist kalga kunnijâttiđ sämmilij jiešmeridemvuoigâdvuođâ já vuoigâdvuođâ vaiguttiđ sijjân kyeskee tiäđu kevttimân. Uđđâ teknologia kalga ovdediđ oovtâst sämikielâi sárnoiguin já sämmilij jieijâs tuáimeiguin.

Ulmen lii, et sämikielâid puáhtá kevttiđ puátteevuođâst oovtâviärdásávt meid digitallijn palvâlusâin, viestâdmist já uđđâ teknologiast.

7. Nanodep sämikielâlii máttááttâs jyehi sämipárnážân aassâmsaajeest sorjohánnáá

Stuárráámus uási sämipárnáin ääsih sämmilij päikkikuávlu ulguubeln, mut vuoigâdvuotâ sämikielâlii máttááttâsân ij eidu tääl olášuu oovtâviärdásávt. Máhđulâšvuotâ oppâđ já kevttiđ sämikielâid pärnivuođâ rääjist lii čoovdâäšši sämikielâi puátteevuođâ uáinust.

Káidusmáttááttâs ruttâdem kalga mutteđ pisovâžžân já aldamáttááttâs máhđulâšvuođâid kalga nanodiđ sämičokkânmijn ovdâmerkkân Ruávinjaargâst, Oulust já Helsigist. Sämikielâlii máttááttâs ruttâdemvuáháduv kalga ovdediđ nuuvt, et párnáá vuoigâdvuotâ jieijâs kielân ij sorjo aassâmsaajeest.

8. Turvip sämikielâi máttááttâs juvsâttetteevuođâ

Sämikielâi oppâm máhđulâšvuođah iä uážu sorjođ aassâmsaajeest. Jyehi sämipárnást já -nuorâst kalga leđe máhđulâšvuotâ oppâđ jieijâs sämikielâ, veikkâ sämikielâlâš máttááttâs ij liččii suu aassâmpäikkikoddeest finnimnáál.

Sämikielâi máttááttâs falâlduv já juvsâttetteevuođâ kalga nanodiđ puoh škovlimtaasijn já ubâ enâmist. Máttááttâs kalga pyehtiđ orniđ alda- já káidusmáttááttâssân, já toos tarbâšuvvoo meritiäđulâš ruttâdem sehe tuárvi ennuv máttáátteijeeh já oppâmaterialeh. Meid rävisulmui máhđulâšvuođâid oppâđ sämikielâid kalga pyerediđ.

9. Turvip sämmilii škovliittâs puoh škovlâtaasijn

Sämikielâlii arâšoddâdem, kielâpiervâlij, kielâláávgui, vuáđumáttááttâs já áámmátlii škovlim ruttâdem kalga leđe meritiäđulâš já máhđulâš munediđ. Sämikielâlij máttáátteijei já arâšoddâdem áámmátlij škovlim kalga lasettiđ já škovlimpálgáid ovdediđ meritiäđulávt.

Sämikuávlu máttááttâskuávdáá toimâmmáhđulâšvuođâid kalga nanodiđ. Siämmást kalga lasettiđ tave-eennâmlii oovtâstpargo áámmátlii škovliittâsâst, ollâškovliittâsâst já sämikielâi máttááttâsâst. Škovlim kalga tuárjuđ meid sämmilij ärbivuáválijd iäláttâsâid já toi uđâsmem. Turvip tuárvi resursijd sämikielâlij oppâmaterialij várás.

10. Nanodep sämipárnái vuoigâdvuođâ jieijâs kielân já kulttuurân puoh palvâlusâin

Sämipárnái kielâlii já kulttuurlii tuávváá kalga väldiđ huámášumán sosial-, tiervâsvuotâ- já párnáisuojâlempalvâlusâin. Párnáá ohtâvuotâ jieijâs kielân, kulttuurân já siärvusân kalga siäiluđ meid talle, ko páárnáš taarbâš pääihi ulguubiälásijd palvâlusâid.

Palvâlusvuáháduv pargovievâ sämimáátu kalga nanodiđ já sämikielâliih palvâlusah kalgeh leđe tuođâi finnimnáál.

11. Lasettep sämikulttuur pisováá ruttâdem

Sämmilijn lii vuáđulavâlâš vuoigâdvuotâ paijeentoollâđ já ovdediđ jieijâs kielâ já kulttuur. Taat vuoigâdvuotâ váátá tuárvi resursijd.

Sämitige peht juohhum kulttuurmeriruuđâ kalga lasettiđ já sämmilij taiđuu, kulttuur, media sehe nuorâi kulttuurtooimâ toimâmmáhđulâšvuođâid kalga nanodiđ.

Lii tehálâš turviđ ärbivuáválii sämikulttuur sirdum čuávuváid suhâpuolváid já siämmást hammiđ máhđulâšvuođâid tááláá sämikulttuur ovdánmân. Sämiaššijd kyeskee tiäđu já oinum lasettem sämikielâlij pyevtitteijei, stivrejeijei já eres kulttuurtuáimei peht kalga turviđ rijttájeijee resursijguin.

12. Nanodep sämikielâlii journalism já mediasiskáldâsâid

Jieijâskielâlâš media lii sämikielâi eellimvyeimi já sämmilij tiäđufinnim tááhust kuávdáást. Sämikielâlij journalistlii siskáldâs uđâsfalâlduv juátkojeijeevuođâ kalga turviđ.

Yle Säämi toimâmmáhđulâšvuođâid sämikielâlij uđđâsij, párnáiohjelmij já eres ahetáásán heivejeijee siskáldâs falâmân kalga turviđ.

Sämikielâlii journalism já mediasiskáldâsâi pyevtitmân tarbâšuvvojeh rijttájeijee já meritiäđuliih resurseh, vâi sämikielâid puáhtá kevttiđ já ovdediđ meid mediast.

13. Nanodep sämmilij puásuituálu puátteevuođâ

Puásuituálu lii kuávdáš uási sämikulttuurist, identitetist já iäláttâsâin. Lahâasâttem já haldâttâh kalga tááláást pyerebeht aiccâđ sämmilijd puásuituálu eromâšjiešvuođâid. RKP tuárju lahâaasâtmáin vuáđudemnáál sämmilii puásuituálu jieijâs haldâttâhorgaan.

Investistem- já toorjâvuáháduvâid kalga ovdediđ nuuvt, et toh tuárjuh aktivlii puásuituálu, iäláttâs kannattetteevuođâ, suhâpuolvâi mulsâšuumijd já sämmilij puásuituálukulttuur juátkojeijeevuođâ.

Puásuituálu toimâmmáhđulâšvuođâid kalga nanodiđ meid eennâmkevttim oohtân soovâtmáin, luándu maaŋgâhámásâšvuođâ turviimáin sehe oovdedmáin vahâgij sajanmäksimân kyeskee lahâasâttem.

Toorjâvuáhádâh kalga leđe pyerebeht munedemnáál ko tááláá. Ulmen kalga leđe vahâgij já ellei monâttâsâi estim muuneeld, ij tuše sajanmäksimij mäksim tast maŋa, ko poccuuh láá jo jáámmám.

14. Turvip sämmilij kuálástemvuoigâdvuođâid

Kuálástem lii kuávdáš uási sämikulttuurist, identitetist já ärbivuáválijn iäláttâsâin. Sämmilij kuálástemvuoigâdvuođâid eromâšávt Tiänust, Njiävđámist, Aanaarjäävrist sehe eres sämmilij päikkikuávlui čaasijn kalga čielgâsmittiđ já nanodiđ.

Lahâasâttem já lopevuáháduvâid kalga ovdediđ nuuvt, et sämmilij ärbivuáválijd kuálástemhaamijd puáhtá turviđ, aiccâđ já prioristiđ kilelis vuovvijn. Miärádâsâi tohâmist kalga väldiđ huámášumán tutkâmuštiäđu ooleest páihálii já ärbivuáválii tiäđu sehe nuávdittiđ várugâsvuotâprinsiipijd.

Sämitige já nuorttâlij sijdâčuákkim vaiguttemmáhđulâšvuođâid kuáláástmân kyeskee miärádâsâi tohâmist kalga nanodiđ.

15. Turvip Tiänu sämmilii kuálástemkulttuur já toohâp máhđulâžžân kurppeluosâ kilelis tuástum

Kurppeluosâ tuástum kalga olášuttiđ vuovvijn, mii ij ääšti juuvâ luándutile, Atlant luosâ vajâldem tâi sämmilij vuoigâdvuođâid.

RKP haalijd, et Suomâ oovded Taažáin olášuttemnáál ráđádâlmijn kurppeluosâ tuástummetodijd, moh iä vuáđuduu juuvâi rasta huksimnáál puáđoid.

Tiänu kuáláástmân kyeskee Suomâ já Taažâ koskâsij sopâmušâi valmâštâlmist já tooimânpiejâmist kalga nuávdittiđ olesmiärálávt sämitiggelaavâ miäldásii oovtâsttoimâm- já ráđádâllâmkenigâsvuođâ já turviđ sämmilij vuáđuvuoigâdvuođâid algâaalmugin.

Siämmást kurppeluosâ kuálástem lopeproosees kalga čielgâsmittiđ nuuvt, et kurppeluosâ kuálástem já toos lohtâseijee kuálástemmađhâšem puáhtá hammiđ máhđulâžžân Tiänust. Tuástummetodeh kalgeh turviđ Atlant luosâ rijjâ vajâldem, juuvâ luándutile sehe sämmilij kulttuur, pivdovuovijd já ärbivuovijd sehe páihálii iäláttâstooimâ kilelis vuovvijn.

16. Turvip sämmilij miäcástemvuoigâdvuođâi oovtâviärdásii olášume

Miäcástem lii maŋgáid sämmilijd uási ärbivuáválii eellimvyevist, áigápuáđust já kulttuurist. Miäcástemvuoigâdvuođah kalgeh olášuđ oovtâviärdásávt ubâ sämmilij päikkikuávlust.

Tááláid kuávlulijd čuolmâid kalga tivvoođ já sämmilij máhđulâšvuođâid hárjuttiđ ärbivuáválii miäcástem kalga turviđ kilelis vuovvijn. Lopevuáháduvah já maađhâšmân vuáđuduvvee miäcástem kolgâččii tábáhtuđ vuosâsaajeest stivrejum mađhâšempalvâlus peht, já tot ij koolgâ olgoštittiđ páihálijd já ärbivuáválijd vuoigâdvuođâid.

Meid sämmilij máhđulâšvuođâ jotteeđ päikkikuávlu aalmuglâšmeecijn já eres suojâlemkuávluin ärbivuáválij iäláttâsâi hárjuttem várás kalga turviđ luándusuojâlem uulmijd huámášumán väldimáin.

17. Hammip sämmilii tyejeest nanosub iäláttâs

Ärbivuáválâš sämmilâš tyeji lii tehálâš uási sämmilii kulttuurärbivyevist, mut meid iäláttâs já irâttâstoimâm häämi. Mij halijdep, et sämituojijguin puáhtá meid huksiđ kannattittee irâttâstooimâ já áigápuáđu.

Sämmilij tyeji-irâtteijei várás kalga hammiđ pyerebijd máhđulâšvuođâid investistiđ, pieijâđ irâttâstooimâ joton já styerediđ tom. Sämmilii kulttuuräärbi já ärbivuáválijd tááiđuid kalga suojâliđ nuuvt, et puigâ sämmilâš tyeji ij siähhán pyevtittâssáid, moh kevttih sämikulttuur kávpálávt ohtâvuođâttáá sämisiärvusân.

18. Ovdedep mađhâšem sämmilij iävtui miäldásávt já kuávlu kyeddimnaavcâ kunnijâtmáin

Mađhâšem lii ohtâ tave tehálumosijn iäláttâsâin, mut ton lasanem kalga leđe killeel sehe luándu, páihálâšsiärvusij já sämikulttuur uáinust.

Sämmiliih kalgeh pasteđ uásálistiđ jiejah mađhâšem oovdedmân jieijâs päikkikuávlust. RKP haalijd tuárjuđ ovdâsvástádâslii sämimađhâšem sertifisistem ovdedem já estiđ haaldâšmettumis massatuurism hááituid. Sämmilij jieijâs mađhâšemirâttâsâid já ovdâsvástádâslii sämimađhâšem kalga tuárjuđ.

19. Vuáđudep sämmilij iäláttâsruttârááju

RKP haalijd meid visásmittiđ sämi-iäláttâsâi ovdedem, mii vuáđuduvá sämmilij vuáđudemlavâlijd vuoigâdvuođáid. Ruttârááju iššijn puáhtá tuárjuđ sämmilij ärbivuáválij iäláttâsâid ovdedem já jotkum. RKP tuárju sämmilij iäláttâsruttârááju vuáđudem Sämitige ohtâvuotân, jis Sämitigge tom tuáivu.

20. Väldip huámášumán sämmilij vuoigâdvuođâid puoh eennâmkevttimist

Kaavaamist, luánduriggoduvâi kevttimist já stuorrâ haavâin kalga árvuštâllâđ vaiguttâsâid sämmilij vuoigâdvuođáid, kulttuurân já ärbivuáválijd iäláttâssáid. Eennâmkevttimân já kaavaamân kyeskee lahâasâttem kalga ovdediđ nuuvt, et tot torvee sämikulttuur siäilum já estâl kulttuur sehe ärbivuáválij iäláttâsâi máhđulâšvuođâi hiäjusmem.

Eennâmkevttimân já kaavaamân kyeskee miärádâsâi tohâmist kalga nuávdittiđ sämitiggelaavâ oovtâsttoimâm- já ráđádâllâmkenigâsvuođâ já árvuštâllâđ haavâi ohtsâšvaiguttâsâid sämmilij kulttuurân já ärbivuáválijd iäláttâssáid.

Sämmilij päikkikuávlust kalga nuávdittiđ eromâš várugâšvuođâ ruukitoimâm já eres tooimâi kuáttá, moh vuáimálávt mutteh pirrâs. Ruukitoimâ ij uážu äštiđ sämmilij kulttuur já ärbivuáválij iäláttâsâi máhđulâšvuođâid.

Meid maašinlii kollekuáivum kalga kieldiđ sämmilij päikkikuávlust. Ärbivuáválii smavâhámásii kolletoidem puáhtá iäruttiđ tooimâst, mii muttá pirrâs merhâšitteht.

21. Čuávdip tave aassâmviäsui vänivuođâ

Sämmilij päikkikuávlu eellimvyeimi váátá, et kuávlust puáhtá aassâđ, porgâđ já vuáđudiđ perruu. Sämisiärvusij puátteevuotâ váátá, et nuorâin já perruin lii máhđulâšvuotâ pääcciđ aassâđ päikkikuávlusis. Ovdâmerkkân Anarist já Kilbisjäävrist aassâmviäsui vänivuotâ šoddâd jo vaigâdvuođâid pargei, nuorâi já páihálij máhđulâšvuođáid pääcciđ kuávlun.

Kaavaamijn kalga visásmittiđ tuárvi ennuv saje fastâ aassâm várás. Siämmást kalga árvuštâllâđ uánihisáigásii laiguuttem vaiguttâsâid páihálii aassâmfalâldâhân.

22. Toollâp tave infrastruktur oornigist

Kuhes kooskâi keežild tuáimee jotolâhohtâvuođah láá eromâš teháliih sämmilij päikkikuávlust. Maađijij toollâm oornigist já vuáđupyereedmeh láá kuávdáš äšši, tondiet ko tuáimee maađij- já tiätujotolâhohtâvuođah láá teháliih meid raajijd rastaldittee sämmilij oovtâstpaargon, kulttuurân já ärbivuáválijd iäláttâssáid.

Meid digitalliih ohtâvuođah kalgeh toimâđ ubâ kuávlust. Šiev ohtâvuođah láá velttimettumeh palvâlussáid, iäláttâssáid, škovliimân já torvolâšvuotân.

23. Rähtip sämmilij šoŋŋâdâhnubástusân vuáhádâttâmohjelm

Šoŋŋâdâhnubástus ovdán arktisii kuávlust jotelávt já vaaigut njuolgist puásuituálun, kuáláástmân, luándun já sämikulttuurân.

Suomân tarbâšuvvoo sämmilijguin rahtum já tuárvi pyereest ruttâdum šoŋŋâdâhnubástusân vuáhádâttâmohjelm. Ohjelmist kalga kevttiđ ävkkin meid sämmilii ärbivuáválii tiäđu já tuárjuđ eromâšávt ärbivuáválij iäláttâsâi vuáhádume nubásmuvvee tiilijd.

Huápulâžžân toimân kalga vuáđudiđ puásuituálun etiruttârááju, mii västid spiehâsteijee tiilijd tuárjumáin puásuituálu juátkojeijeevuođâ.

24. Vuáđudep staatârááđán sämiaašij ohtâduv

Sämiääših kyeskih maaŋgâi ministeriöi ovdâsvástádâssuorgijd. Tááláá piäđgudittum koordinistem kalga kiävrudiđ.

RKP haalijd vuáđudiđ staatârááđán pisováá sämiaašij ohtâduv, mii koordinist sämipolitik ministeriöraajij paijeel já čuávu soppum tooimâi pieijâm tooimân.

25. Lasettep tiäđulâšvuođâ sämmilijn já sämikulttuurist

Tiäđu sämmilijn, sämikielâin, historjást, kulttuurist já algâaalmugvuoigâdvuođâin kalga lasettiđ ubâ ohtsâškoddeest. Pyerebeh tiäđuh išedeh estâliđ munejurduid, olgoštem já raasism sehe nanodiđ sämmilij oovtâviärdásii sajaduv Suomâst.

Sämmilijd kyeskee máttááttâs kalga nanodiđ škoovlâin já oppâlájádâsâin, já tiäđu sämmilijn kalga lasettiđ eromâšávt almos sektor áámmátlij škovliimist. Pargo kalga porgâđ noonâ oovtâstpargoost sämmilijguin.

26. Sämmilij algâaalmugvuoigâdvuođah aalmugijkoskâsii politik uássin

Sämmilij vuoigâdvuođah algâaalmugin láá teháliih meid aalmugijkoskâsávt. RKP haalijd, et Suomâ oovded sämmilij já eres algâaalmugij vuoigâdvuođâid aktivlávt EU:st, OA:st já tave-eennâmlii oovtâstpargoost.

Suomâ kalga ovdediđ EU-politikist algâaalmugij vuoigâdvuođâi nanodem sehe tuárjuđ sämitige ovdâstâs vuáđudem Brusselân.

Suomâ kalga anneeđ huolâ tast, et OA:st jo juksum algâaalmugij vuoigâdvuođâi tääsi ij hiäjusmuu, já siämmást huksiđ oovtâst eres jeessânenâmijguin vijđásub torjuu vuoigâdvuođâi oovdedmân ain puátteevuođâst. Algâaalmugij uásálistemmáhđulâšvuođâid OA miärádâsâi tohâmist kalga turviđ.

Sämiaašijd kalga ovdediđ oovtâstpargoost staatâraajij rasta. RKP haalijd nanodiđ resursijd sämmilij raajijd rastaldittee oovtâstpargo várás sehe raččođ tagarijd keevâtlii tääsi estuid, moh taheh sämmilij eellim já oovtâstpargo jieškote-uv enâmij kooskâ vaigâdubbon.

Åtgärdsprogram på skoltsamiska.

RKP sääʹmpoliittlaž tåimmprogramm

Säʹmmla lie Euroopp unioon vuuʹdest oʹdinakai tobdstum alggmeer. Säʹmmla lie alggmeer, koon vuõiggâdvuõtt juäʹtǩǩed ooudâs da oouʹdeed ǩiõlâs da kulttuurâs lij staanuum Lääʹddjânnam vuâđđlääʹjjest. Lääʹddjânnmest lij spesiaal vasttõs staaneed säʹmmlai vuõiggâdvuõđ juäʹtǩǩed ooudâs da oouʹdeed ǩiõlâs, kulttuurâs da sij äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvuõʹjjid. RKP haaʹlad nââneed säʹmmlai vuâđđvuõiggâdvuõđi konkreettlaž teâuddjummuž da staaneed jieʹlli sääʹmkulttuur pueʹttiääʹij.

Sääʹmpolitiikâst feʹrttai vuâđđõõvvâd ooumažvuõiggâdvuõđid, vuõiggâdvuõttvaldia, alggmeerai vuõiggâdvuõđi cisttjummša da grååtnas vuârrsaakkummša säʹmmlaivuiʹm. Seämmast âlgg huõllâd tõʹst, što säʹmmlai dommvuʹvdd da puk Tâʹvv-Lääʹddjânnam seilla jieʹllemviõkksaž päiʹǩǩen jälsted, tueʹjjeed tuâj da jieʹlled äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvuõʹjjin.

1. Nââneep säʹmmlai vuõiggâdvuõđid da jiõččvaaldâšm

Säʹmmlai vuõiggâdvuõđid âlgg staaneed nuʹtt lääʹjjšiõttummšest ǥo še konkreettlaž tuʹmmstõktuâjast. RKP haaʹlad nââneed säʹmmlai vuâđđvuõiggâdvuõđi teâuddjummuž da ciʹsttjed tiuddmeäʹreld alggmeeraid kuulli vuõiggâdvuõđid.

Lääʹddjânnmest feʹrttai oouʹdeed ÕM alggmeerai vuõiggâdvuõđi čuõjtummuž tiuddmeärrsaž tiuʹddepiijjmõõžž meersaž lääʹjjšiõttummšest da tuʹmmstõktuâjast. Jeäʹrben âlgg väʹldded lokku säʹmmlai jiõččvaaldâšmvuõiggâdvuõđ tiuʹddummša alggmeeran. Lääʹddjânnmest feʹrttai tueʹjjeed meersaž tiuʹddepiijjâmprograamm, kååʹtt tåimmai čuâǥǥaskarttân täävtõõzzi čõõđtummša.

Lääʹddjânnmest feʹrttai ratifiâʹstted ILO takaisuåppmõõžž nr 169 õhttsažtuâjast säʹmmlaivuiʹm. Lääʹddjânnmest feʹrttai še aktiivlânji oouʹdeed tâʹvvjânnmallaš sääʹmsuåppmõõžž valmstõõllmõõžž õõutsââʹjest säʹmmlaivuiʹm nuʹtt, što suåppmõõžž vueiʹtet priimmâd, vuâllaǩeʹrjjted da ratifiâʹstted. Seämmast feʹrttai nââneed säʹmmlai vuõiggâdvuõđid vuässõõttâd da vaikkted siʹjjid kuõskki tuʹmmstõktuõjju.

2. Viikkâp säʹmmlai tuõttvuõtt- da suåvâdvuõttkomissio siâzztõõzzid âânnmõʹšše

Säʹmmlai tuõttvuõtt- da suåvâdvuõttkomissio tuâjj ij õõlǥ pääʹcced tåʹlǩ raporttân. Tõn siâzztõõzzi tiuʹddepiijjmõʹšše taarbšet čiõlǥas plaan, äiʹǧǧtaaul, vasttõõzzid da seuʹrrjummuž.

Valdiast feʹrttai õõutsââʹjest säʹmmlaivuiʹm ärvvtõõllâd, mäʹhtt komissio eʹtǩǩääm tååimaid čõõđtet da mäʹhtt tõi ouddnummšest raportââʹstet.

RKP vuäinn vääžnʼjen säʹmmlai ǩiõččlââstam histoorlaž vieʹrrvuõđi teevvmõõžž da tõʹnt tuõttvuõtt- da suåvâdvuõttkomissio tåimmeʹtǩǩõõzzid âlgg piijjâd tiuʹdde.

3. Čiõʹlǧǧeep säʹmmlai jânnam- da čääʹʒʒvuõiggâdvuõđid kuʹǩes ääiʹj perpektiivin

Säʹmmlai jânnam- da čääʹʒʒvuõiggâdvuõđid õhttneei kõõččmõõžž lie vääžnai vueʹss alggmeervuõiggâdvuõđi teâuddjummuž. Tõi čiõʹlǧǧummuž feʹrttai jueʹtǩǩed vuõiggâdvuõđlânji ǩeâllʼjeei naaʹlin da nâânas õhttsažtuâjast säʹmmlaivuiʹm.

RKP haaʹled čiõʹlǧǧeed Taar Finnmark komissio da jeeʹres tâʹvvjânnmallaš maalli ǩiõččlâsttmõõžžid di ärvvtõõllâd õhttsažtuâjast säʹmmlaivuiʹm, što måkkam soorčteʹmes čiõʹlǧǧeem-mekanismm suåvči Lääʹddjânnam vuõiggâdvuõttriâžldoʹǩǩe da pääiklaž åårrmõõžžid čiõʹlggeʹmen säʹmmlai jânnamvuõiggâdvuõđid.

4. Tueʹjjeep sääʹm ǩiõlin tuõđi ââʹnteei kääzzkõõzzin

Vuõiggâdvuõtt jiiʹjjes ǩiõʹlle šâdd tuõttân eman teʹl ko kääzzkõõzz lij tuõđi vuäǯǯamnalla säämas. Sääʹm ǩiõll-lääʹjj âlgg ooʹđeed nuʹtt, što ǩiõlʼlaž vuõiggâdvuõđ teâuddje konkreettlânji pueʹrben. Täävtõssân âlgg leeʹd kääzzkõs vuõiʹǧǧest sääʹm ǩiõlin, ij täʹlǩ tuʹlǩǩummuž pääiʹǩ.

Tuõđi feʹrttai saʹtssjed sosiaal- da tiõrvâsvuõttkääzzkõõzzid, ouddpeâmm- da škooultemkääzzkõõzzid di jeeʹres veʹrǧǧneǩ-kääzzkõõzzid. Sääʹm ǩiõli oouʹdummša, terminologia da digitaalʼlaž kääzzkõõzzid taarbšet põõšši resuursid.

5. Staaneep sääʹmǩiõllsaž da kulttuurlânji tuõrvlaž sosiaal- da tiõrvâsvuõttkääzzkõõzzid.

Kuʹǩes kõõsk da uuʹcces meervuâđđ jie vuäǯǯ cõggâd vueʹǩǩšõs kääzzkõõzzi vuäǯǯmõõžž. Sääʹmǩiõllsaž sosiaal- da tiõrvâsvuõttkääzzkõõzzi vuällamvuõđ feʹrttai nââneed da säʹmmlai kulttuurlaž jiiʹjjesnallšemvuõđid feʹrttai väʹldded lokku kääzzkõõzzin.

Säʹmmlai psykososiaalʼlaž tuärj põõšši tåimmʼmõõžž feʹrttai staaneed. Säʹmmlai pueʹrrvââjjma kõskksaž tåimmai, mâʹte SámiSoster, tåimmoudldõõžžin feʹrttai huõllâd kuʹǩes äiʹǧǧkõõskin še.

6. Ainsmâʹttep sääʹm ǩiõli statuuzz digitaalʼlaž õhttsažkååʹddest še

Sääʹm ǩiõlid feʹrttai väʹldded mieʹldd ođđ teknologia da digitaalʼlaž kääzzkõõzzi oouʹdummša aalǥ rääʹjest. RKP haaʹlad staaneed riʹjttjeei resuursid sääʹm ǩiõli digitaalʼlaž aunstõõzzi, ǩiõllteknologia da kuånsttjeäʹrmmsuåvldõõzzi oouʹdummša. Säʹmmlaid kuõskki teâđ noorrmõõžžâst, vaaldšummšest da äuʹǩǩummšest feʹrttai ciʹsttjed säʹmmlai jiõččmieʹrreemvuõiggâdvuõđ da vuõiggâdvuõđ vaikkted siʹjjid kuõskki teâđ âânnma. Ođđ teknologia feʹrttai ooudâsviikkâd õõutsââʹjest sääʹm ǩiõli mainsteeʹjin da säʹmmlai jiiʹjjes tåimmaivuiʹm.

Täävtõssân lij, što vueiʹttep ââʹnned sääʹm ǩiõlid pueʹttiääiʹjest õõutverddsânji digitaalʼlaž kääzzkõõzzin, saakkummšest da ođđ teknologiast še.

7. Ainsmâʹttep sääʹmǩiõllsâž mättʼtõõzz juõʹǩǩ sääʹmpäärnže jälstemsââʹjjest huõlǩâni

Šuurmõs vueʹss sääʹmpäärnain jälste säʹmmlai dommvuuʹd åålǥbeäʹlnn, leâša vuõiggâdvuõtt sääʹmǩiõllsaž mättʼtõʹsse ij tän poodd šâdd tuõttân õõutverddsânji. Vueiʹttemvuõtt mättjed da ââʹnned sääʹmǩiõl päʹrnnpoodd rääʹjest lij räʹtǩǩeei sääʹm ǩiõli pueʹttiäigga.

Ougglõsmättʼtõõzz teäggtõõzz feʹrttai põõžžted da âlddmättʼtõõzz vueiʹttemvuõđid feʹrttai nââneed sääʹmkõõskõõzzin mâʹte Ruävnjaarǥâst, Oulust da Helssnest. Sääʹmǩiõllsaž mättʼtõõzz teäggtõsriâžldõõǥǥ feʹrttai viikkâd ooudâs nuʹtt, što päärna vuõiggâdvuõtt jiiʹjjes ǩiõʹlle ij leäkku ǩidd jälstempääiʹǩest.

8. Staaneep sääʹm ǩiõli mättʼtõõzz vuäǯǯmõõžž

Sääʹm ǩiõli mättjummuž vueiʹttemvuõđ jie vueiʹt leeʹd ǩidd jälstempääiʹǩest. Juõʹǩǩ sääʹmpäärnast da -nuõrâst âlgg leeʹd vuäittmõš mättjed sääʹm ǩiõlâs, håʹt-i sääʹmǩiõllsâž mättʼtõs ij leʹčči vuäǯǯamnalla suu jälstempäiʹǩǩkååʹddest.

Sääʹm ǩiõli mättʼtõõzz taʹrjjummuž da vuällamvuõđ âlgg nââneed pukin škooultõstaaʹzzin da pirr jânnam. Mättʼtõs âlgg leeʹd vuäǯǯamnalla âʹldd- da ougglõsmättʼtõssân, da tõõzz taarbšet kuʹǩesäiggsaž teäggtõõzz da nokk uʹčteeʹlid da mättʹtõsmateriaalid. Vuõrâsoummui vuäittmõõžžid mättʼtõõttâd sääʹmǩiõlid âlgg še pueʹreed.

9. Staaneep sääʹm škooultõõzz pukin škooultõstaaʹzzin

Sääʹmǩiõllsaž ouddpeâmm, ǩiõllpieʹzzi, ǩiõll-laauǥi, vuâđđmättʼtõõzz da ämmtallaš škooultõõzz teäggtummuš âlgg leeʹd kuʹǩesäiggsaž da ouʹdde kuâsttjeei. Sääʹmǩiõllsaž uʹčteeʹli da ouddpeâmm ämmatoummui škooultõõzz âlgg lââʹzzted da škooulpälggsid feʹrttai viikkâd ooudâs kuʹǩes ääiʹj perspektiivâst.

Sääʹmvuuʹd škooultemkõõskõõzz tåimmamoudldõõzzid feʹrttai nââneed. Seämmast âlgg lââʹzzted tâʹvvjânnmallaš õhttsažtuâj ämmtallaš škooultõõzzâst, õllškooultõõzzâst da sääʹmǩiõli mättʼtummšest. Škooultõõzz âlgg še tuärjjeed säʹmmlai äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvueʹjjid da tõi ođsmõõvvmõõžž. Staaneep riʹjttjeei resuursid sääʹmǩiõllsaž mättmateriaalid.

10. Nââneep sääʹmpäärnai vuõiggâdvuõđ jiiʹjjes ǩiõʹlle da kulttuuʹre pukin kääzzkõõzzin

Sääʹmpäärnai ǩiõllʼlaž da kulttuursaž tuâgga âlgg väʹldded lokku sosiaal-, tiõrvâsvuõtt- da päärnaisuõjjlemkääzzkõõzzin. Päärna õhttvuõđ jiiʹjjes ǩiõʹlle, kulttuuʹre da õutstõʹsse âlgg seillad še teʹl, ǥo päärnaž taarbâš doom åålǥbeällsaž kääzzkõõzzid.

Kääzzkõsriâžldõõǥǥ personkååʹdd sääʹmsilttõõzz âlgg nââneed da sääʹmǩiõllsaž kääzzkõõzz âʹlǧǧe leeʹd tuõđi vuäǯǯamnalla.

11. Lââʹzztep sääʹmkulttuur põõšši teäggtummuž

Säʹmmlain lij vuäđđlääʹjj mieʹldd vuõiggâdvuõtt juäʹtǩǩed da viikkâd ooudâs jiiʹjjes ǩiõl da kulttuur. Tät vuõiggâdvuõtt õõlǥat riʹjttjeei resuursid.

Sääʹmteeʹǧǧ juâkkam kulttuurmieʹrrtieʹǧǧ âlgg šooreed da sääʹm čeäppõõzz, kulttuur, media di nuõri kulttuurtååim tåimmamoudldõõzzid feʹrttai nââneed.

Lij vääžnai staaneed äʹrbbvuõđlaž sääʹmkulttuur serddmõõžž puõʹtti puõlvvõõǥǥid da seämmast raajjâd oudldõõzzid ânnʼjõžääiʹj sääʹmkulttuur ouddnummša. Sääʹmaaʹššid kuõskki teâđ da kuâsttjemvuõđ lââʹzztummuž sääʹmǩiõllsaž puuʹtʼteeʹji, oʹhjjeeʹji da jeeʹres kulttuurtoiʹmmjeeʹji pääiʹǩ feʹrttai tuärjjeed riʹjttjeei resuursivuiʹm.

12. Nââneep sääʹmǩiõllsaž journaliism da mediasiiskõõzzid

Jiiʹjjesǩiõllsaž media lij sääʹm ǩiõli jieʹllemviõǥǥ da säʹmmlai teâđvuäǯǯmõõžž vueiʹnnemkuuʹlmest kõskksaž Sääʹmǩiõllsaž journaliistlaž siiskõõzz da oođâstaʹrjjummuž juätkkjemvuõđ âlgg staaneed.

Yle Sápmi tåimmamoudldõõzzid âlgg staaneed nuʹtt, što sääʹmǩiõllsaž ođđsid, päärnaiprograammid da jeeʹres ââʹǩǩtässa šiõttâl siiskõõzzid vuäitt taʹrjjeed.

Sääʹmǩiõllsaž journaliʹsmme da mediasiiskõõzzi puuʹtʼtummša taarbšet riʹjttjeei da kuʹǩesäiggsaž resuursid, što sääʹm ǩiõlid vuäitt ââʹnned da viikkâd ooudâs mediast še.

13. Nââneep sääʹm puäʒʒhååid pueʹttiääiʹj

Puäʒʒhåidd lij kõskksaž vueʹss sääʹmkulttuur, identiteeʹtt da jieʹllemvueʹjjid. Lääʹjjšeâttmõõžž da vaaldâšm âlgg tobdsted sääʹm puäʒʒhååid jiiʹjjesnallšemvuõđid pueʹrben ko ânnʼjõžääiʹj. RKP tuärjjad sääʹm puäʒʒhååid jiiʹjjes vaaldâšmorgaan, koon altteet lääʹjjšeâttmõõžžin.

Investâʹsttem da tuärjjriâžldõõǥǥid âlgg oouʹdeed nuʹtt, što tõk tuärjjee aktiivlaž puäʒʒhååid, jieʹllemvueʹjj kanntemvuõđ, puõlvvõõǥǥvaajtummšid di sääʹm puäʒʒhååid juätkkjemvuõđ.

Puäʒʒhååid tåimmamoudldõõzzid âlgg nââneed še jânnamââʹnnem õʹhttesuåvtummšin, luâđ määŋghämmsažvuõđ staanummšin di viiǥǥeel ooudâs skääđai koʹrvvummuž kuõskki lääʹjjšeâttmõõžž.

Tuärjjõs-systeeʹmest feʹrttai leeʹd jäänab oudlkâʹstteei ko ååʹn. Täävtõssân âlgg leeʹd skääđai da jieʹllʼji mõõntõõzzi cõggmõš ouddǩiõʹtte, ij tåʹlǩ korvvõõzzi mähssmõš tõn mâŋŋa ko puõccu lie juʹn jäämmam.

14. Staaneep säʹmmlai kueʹllšeeʹllemvuõiggâdvuõđid

Kueʹllšeellmõš lij kõskksaž vueʹss sääʹmkulttuur, identiteeʹtt da äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvueʹjj. Säʹmmlai kueʹllšeeʹllemvuõiggâdvuõđid samai Teänjooǥǥâst, Njauddâmjooǥǥâst, Aanarjääuʹrest di jeeʹres säʹmmlai dommvuuʹd čaaʹʒʒin âlgg raajjâd čiõlggsen da nânnsubun.

Lääʹjjšeâttmõõžž da lååʹppriâžldõõǥǥid âlgg oouʹdeed nuʹtt, što vueiʹttep staaneed, tobdsted da priorisâʹstted säʹmmlai äʹrbbvuõđlaž kueʹllšeeʹllem-maallid ǩeâllʼjeei naaʹlin. Tuʹmmstõktuâjast âlgg väʹldded lokku tuʹtǩǩummušteâđ paaldâst pääiklaž da äʹrbbvuõđlaž teâđ da suåvlded vaarčõsvuõttprinsiip.

Sääʹmteeʹǧǧ da Saaʹmi siidsåbbar vaikktemvueiʹttemvuõđid kueʹllšeellmõõžž kuõskki tuʹmmstõktuâjast feʹrttai nââneed.

15. Staaneep Teänjooǥǥ sääʹm kueʹllšeeʹllemkulttuur da ainsmâʹttep šmâʹǧǧluõzz ǩeâllʼjeei tuâsttmõõžž

Šmâʹǧǧluõzz tuâsttmõõžž âlgg tueʹjjeed nuʹtt, što tõt ij vaarâd jooǥǥ luâđ, Atlaant luõzz jååttmõõžž leʹbe säʹmmlai vuõiggâdvuõđid.

RKP haaʹlad, što Lääʹddjânnam oouʹdad saǥstõõllmõõžžin Taarrjânnmin tõid tuâsttam-mõõntõõllmõõžžid, kook jie vuâđđõõv jooǥǥ rââst rajjum taammin.

Teänjooǥǥ kueʹllšeellmõõžž kuõskki Lääʹddjânnam da Taar kõskksaž suåppmõõžži valmstõlmõõžžâst da tiuʹddepiijjmõõžžâst âlgg jääʹǩǩted tiuddmieʹrin sääʹmteʹǧǧlääʹjj meâldlaž õhttsažtåimmam- da saǥstõõllâmõõlǥtõõzz da staaneed säʹmmlai vuâđđvuõiggâdvuõđid alggmeeran.

Seämmast šmâʹǧǧluõzz kueʹllšeellmõõžž lååʹpp-proseeʹss âlgg hiâlpted nuʹtt, što šmâʹǧǧluõzz kueʹllšeellmõš da tõõzz õhtteei kueʹllšeeʹllemturismm leʹčči vueiʹtlvaž Teänjooǥǥâst. Tuâsttam-mõõntõõllmõõžžin âlgg staaneed Atlaant luõzz luõvâs jååttmõõžž, jooǥǥ luâđ da säʹmmlai kulttuur, šeeʹllemnaaʹlid da ääʹrbid di pääiklaž jieʹllemvueʹǩǩtåimmʼmõõžž ǩeâllʼjeei naaʹlin.

16. Staaneep säʹmmlai mieʹcstemvuõiggâdvuõđi õõutverddsaž teâuddjummuž

Mieʹcstummuš lij määŋgaid säʹmmlaid vueʹss äʹrbbvuõđlaž jieʹllemnääʹl, piʹrǧǧummuž da kulttuur. Mieʹcstemvuõiggâdvuõđ âʹlǧǧe teâuddjed õõutverddsânji ǩeeʹjjmieʹldd säʹmmlai dommvuuʹd.

Ânnʼjõž vooudlaž puästvuõđid âlgg teevvad da säʹmmlai vuäittmõõžžid mieʹcsted äʹrbbvuõđlânji âlgg staaneed ǩeâllʼjeei naaʹlin. Lååʹppriâžldooǥǥi da turiʹsmme vuâđđõõvi mieʹcstummuž õõlǥči tääpptõõvvâd vuõss-sââʹjest turismmkääzzkõõzzi pääiʹǩ ij-ǥa tõt õõlǥči čårstâʹtted pääiklaž da äʹrbbvuõđlaž vuõiggâdvuõđid.

Säʹmmlai vuõiggâdvuõđ jååʹtted dommvuuʹd meermieʹccin da jeeʹres suõjjeemvuuʹdin äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvueʹjji diõtt âlgg še staaneed luâđsuõjjeem täävtõõzzid lokku vääʹldeeʹl.

17. Tueʹjjeep sääʹm ǩiõtt-tuâjast viõusab jieʹllemvueʹjj

Äʹrbbvuõđlaž sääʹm ǩiõtt-tuâjj lij vääžnai vueʹss sääʹm kulttuurpreeddan, leâša tõt lij še jieʹllemǩeäiʹnn da põõrǥâstååim häämm. Haaʹleep, što sääʹm ǩiõtt-tuâjain vuäitt raajjâd kannteeʹjes põõrǥâstååim da piʹrǧǧummuž.

Sääʹm ǩiõtt-tuâjjpõrggjid âlgg tuejjeed pueʹrab vuäittmõõžžid investâsttmõõžžid, põõrǥâstååim alttummša da šorrnummša. Sääʹm kulttuurpreeddan da äʹrbbvuõđlaž silttummuž âlgg suõjjeed nuʹtt, što puuʹttes sääʹm ǩiõtt-tuâj jeät sieʹjjtuku ouddsid, kook äuʹǩǩee sääʹmkulttuur kaauplânji notta õhttvuõđ sääʹmõhttsažkådda.

18. Viikkâp ooudâs turiism säʹmmlai määinain da vuuʹd pâstlvažvuõđ ciʹsttjeeʹl

Turismm lij õhtt tââʹv vääžnʼjummuš jieʹllemvueʹjjin, leâša tõn šõddmõš âlgg leeʹd ǩeâllʼjeei nuʹtt luâđ, pääiklažõutstõõzzi ǥo še sääʹmkulttuur ǩiõččâmvueʹjjest.

Säʹmmla feʹrtte vueiʹtted vuässõõttâd jiõčč turiism ooudâsviikkmõʹšše jiiʹjjes dommvuuʹdest. RKP haaʹlad tuärjjeed vasttõõzzlaž sääʹmturiism sertifiâsttmõõžž ooudâsviikkmõõžž da cõggâd vaaldšeǩâni massaturiism hääitaid. Säʹmmlai jiiʹjjes turismmpõrggsid da vasttõõzzlaž sääʹmturiism âlgg tuärjjeed.

19. Altteep säʹmmlai jieʹllemvueʹǩǩfoond

RKP haaʹlad nââneed sääʹmjieʹllemvueʹjji oouʹdummuž, kååʹtt vuâđđââvv säʹmmlai vuâđđääʹjj meâldlaž vuõiggâdvuõđid. Foond vieʹǩǩin vueiʹttep tuärjjeed säʹmmlai äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvuõʹjji oouʹdummuž da juätkkjemvuõđ. RKP tuärjjad sääʹm jieʹllemvueʹǩǩfõõnd alttummuž Sääʹmteeʹǧǧ õhttvuõʹtte, jõs Sääʹmteʹǧǧ tõn tuäivv.

20. Väʹlddep lokku säʹmmlai vuõiggâdvuõđid puk jânnamâânnmõõžžâst

Käävtummšest, luâttväärai âânnmõõžžâst da jõnn haʹŋǩǩõõzzin âlgg ärvvtõõllâd vaaiktõõzzid säʹmmlai vuõiggâdvuõđid, kulttuuʹre da äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvuõʹjjid. Mäddâânnmõõžž da käävtummuž kuõskki lääʹjjšeâttmõõžž âlgg viikkâd ooudâs nuʹtt, što tõt tuärjjad sääʹmkulttuur seillmõõžž da câgg kulttuur da äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvuõʹjji oudldõõzzi huânnʼnummuž.

Jânnamâânnmõõžž da käävtummuž kuõskki tuʹmmstõktuâjast âlgg jääʹǩǩted sääʹmteʹǧǧlääʹjj õhttsažtåimmam- da saǥstõõllâmõõlǥtõõzz da ärvvtõõllâd haʹŋǩǩõõzzi õhttsažvaaiktõõzzid sääʹmkulttuuʹre da äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvuõʹjjid.

Säʹmmlai dommvuuʹdest âlgg jääʹǩǩted takai jeäʹrab vaarčõsvuõđ kuåivâstoiʹmmjummšest da jeeʹres viõkksânji pirrõõzz mottjeei tåimmʼmõõžžâst. Kuåivâståimmʼmõš ij vueiʹt vaarrted sääʹm kulttuur da äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvuõʹjji oudldõõzzid.

Kåʹllkuäivvmõõžž mašinain âlgg še ǩieʹldded säʹmmlai dommvuuʹdest. Äʹrbbvuõđlaž siõm kåʹllškuʹlljummuž vuäitt rätkkad tåimmʼmõõžžâst, kååʹtt mott pirrõõzz miârkteeinalla.

21. Čåuʹddep tââʹv aazzâlmvääʹn

Säʹmmlai dommvuuʹd jieʹllemviõkk õõlǥat, što vuuʹdest vuäitt jälsted, tueʹjjeed tuâj da altteed piârri. Sääʹmõutstõõzzi pueʹttiäiʹǧǧ õõlǥat, što nuõrin da piârrjin lij vuäittmõš pääʹcced jieʹlled sij dommvuuʹdid. Ouddmiârkkân Aanrest da Kilpisjääuʹrest aazzâlmvääʹnn vaigsmâtt juʹn tuâjjlai, nuõri da pääiklai vuäittmõõžžid pääʹcced voudda.

Käävtummšest âlgg nââneed dovoʹlna sââʹj põõšši jälstummša. Seämmast âlgg ärvvtõõllâd vuäʹniǩ ääiʹjkõõski vuåkrjummuž vaaiktõõzzid pääiklaž aazzâlmtaʹrjjummša.

22. Ââʹnnep tââʹv infrastruktuur kuddân

Kuʹǩes kõõski diõtt tåimmai jååttlõkõhttvuõđ lie samai vääžnai säʹmmlai dommvuuʹdest. Čuâkksi kuddân âânnmõš da vuâđđteevvmõõžž lie kõskksa, ǥu tåimmai čuâǥǥas- da teâttjååttlõkõhttvuõđ lie vääžnai še raaʹjid râstldeei säʹmmlai õhttsažtuõjju, kulttuuʹre da äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvuõʹjjid.

Digitaalʼlaž õhttvuõđ âʹlǧǧe tåimmad vuuʹdest še. Šiõǥǥ õhttvuõđ lie viâltʼteʹmes kääzzkõõzzid, jieʹllemvuõʹjjid, škooultõʹsse da staanvuõʹtte.

23. Raajjâp säʹmmlai äimmõsmuttsa šiõttlõõvvâmprograamm

Äimmõsmuuttâs ouddân aarktlaž vuuʹdest jååʹttlânji da tõt vaaikat vuõiʹǧǧest puäʒʒhoiddu, kueʹllšeellmõʹšše, luõttu da sääʹmkulttuuʹre.

Lääʹddjânnam taarbâš säʹmmlaivuiʹm rajjum da dovoʹlna teäggtum äimmõsmuttâz šiõttlõõvvâmprogramm. Prograammâst âlgg äuʹǩǩeed še säʹmmlai äʹrbbvuõđlaž teâđ da tuärjjeed jeäʹrben äʹrbbvuõđlaž jieʹllemvuõʹjji šiõttlõõvvmõõžž mottjeei åårrmõõžžid.

Ǩirrsallaš tåimman âlgg vuâđđeed puäʒʒhoiddu jieʹttfoond, kååʹtt vaʹsttad čårrneei åårrmõõžžid da nääiʹt tuärjjad puäʒʒhååid juätkkjemvuõđ.

24. Altteep riikksuåvtõʹsse sääʹmaaʹšši juâkkaz

Sääʹmääʹšš kueʹsǩǩe määŋgai ministeriai vasttõs-suõʹrjid. Ânnʼjõž liâvtum koordinaatio âlgg nââneed.

RKP haaʹlad altteed riikksuåvtõʹsse põõšši sääʹmaaʹšši juâkkaz, kååʹtt koordinâstt sääʹmpolitiikk ministeriaraaʹjid rââst da seuʹrrai suåppum tååimai tiuʹddepiijjmõõžž.

25. Lââʹzztep tieʹttemvuõđ säʹmmlain da sääʹmkulttuurâst

Teâđ säʹmmlain, sääʹmǩiõlin, historiast, kulttuurâst da alggmeervuõiggâdvuõđin âlgg lââʹzzted ǩeeʹjjmieʹldd õhttsažkååʹdd. Pueʹrab teâttmõš vieʹǩǩat cõggâd ouddjurddjid, čårstummuž da rasiism di nâânad säʹmmlai õõutverddsaž statuuzz Lääʹddjânnmest.

Säʹmmlai kuõskki mättʼtõõzz âlgg nââneed škooulin da mättstroiʹttlin, da teâđ säʹmmlain âlgg lââʹzzted jeäʹrben õõlmâs sektoor ämmatoummui škooultõõzzâst. Tuâj âlgg tueʹjjeed nâânas õhttsažtuâjast säʹmmlaivuiʹm

26. Säʹmmlai alggmeervuõiggâdvuõđ vueʹssen meeraikõskksaž politiikk

Säʹmmlai vuõiggâdvuõđ alggmeeran lie vääžnai še meeraikõõsǩeld. RKP haaʹlad, što Lääʹddjânnam veekk ooudâs säʹmmlai da jeeʹres alggmeerai vuõiggâdvuõđid aktiivlânji EU:st, ÕM:st da tâʹvvjânnmallaš õhttsažtuâjast.

Lääʹddjânnmest feʹrttai oouʹdeed EU-politiikkâst alggmeerai vuõiggâdvuõđi nâânummuž da tuärjjeed sääʹmteeʹǧǧ eeʹttkâsttõõzz alttummuž Brysslest.

Lääʹddjânnam âlgg huõllâd tõʹst, što ÕM:st jeät rââʹžžuku juʹn õsttum alggmeerai vuõiggâdvuõđi tääʹzz, da seämmast tueʹjjeed nânnsab tuärj vuõiggâdvuõđi ooudâsviikkmõʹšše õõutveäkka jeeʹres vuäzzlažjânnmin. Alggmeerai vuässõõttâmvuõiggâdvuõđid ÕM:i tuʹmmjemtuâjast âlgg staaneed.

Sääʹmaaʹššid âlgg oouʹdeed õhttsažtuâjast riikkraaji rââst. RKP haaʹlad nââneed resuursid säʹmmlai raajid râstldeei õhttsažtuõjju da puʹrǧǧeed nåkkam praktiikklaž cõgldõõzzid, kook vaigsmâʹtte säʹmmlai jieʹllem da õhttsažtuâj jeeʹres riiǥǥi kõõskâst.

SFP:s samepolitiska åtgärdsprogram 2026